Dr. Shweta Agarwal, MBBS, DGO यांच्याद्वारे वैद्यकीयदृष्ट्या पुनरावलोकन केले आहे. शेवटचे अपडेट: जून 2026.
या पृष्ठावरील माहिती शैक्षणिक हेतूसाठी आहे आणि हा वैद्यकीय सल्ल्याला पर्याय नाही. वैयक्तिक क्लिनिकल घटक सर्व परिणामांवर परिणाम करतात.
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंगला मराठीत फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग असे म्हणतात — विकसित होणारे फॉलिकल्स योग्य गतीने वाढत आहेत, गर्भाशयाचे अस्तर व्यवस्थित तयार होत आहे आणि अंडी बाहेर पडण्याची (egg release) किंवा एग रिट्रीव्हलची वेळ अचूकपणे निश्चित करता येते याची खात्री करण्यासाठी हा सिरियल अल्ट्रासाऊंड वापरला जातो. हे देखरेख आणि अचूक वेळ ठरवण्याचे साधन आहे, फर्टिलिटी असेसमेंट किंवा प्रेग्नन्सी टेस्ट नाही, आणि ते आमच्या चंद्रपूर येथील केंद्रात इन-हाउस केले जाते. तुम्ही राष्ट्रीय एआरटी आणि सरोगेसी रजिस्ट्रीवर आमच्या एआरटी नोंदणीची खात्री करू शकता.
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग स्कॅन नेमके काय मोजतो आणि प्रत्येक मोजमाप का महत्त्वाचे आहे?
प्रत्येक फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग स्कॅन दोन महत्त्वाच्या माहिती गोळा करतो ज्या तुमच्या उपचाराच्या सायकलला थेट दिशा देतात. पहिले, फॉलिकलचे मूल्यांकन (follicle assessment): स्कॅन प्रत्येक अंडाशयात विकसित होणाऱ्या फॉलिकल्सची संख्या मोजतो आणि प्रत्येकाचा व्यास मोजतो. फॉलिकल्स हे द्रवाने भरलेले लहान फुगे असतात, ज्यामध्ये अंडी विकसित होतात. नैसर्गिक किंवा उत्तेजित (stimulated) सायकल जसजशी पुढे जाते, तसतसे एक किंवा अधिक फॉलिकल्स वाढतात — साधारणपणे सक्रिय वाढीच्या टप्प्यात दररोज १ ते २ मिमी वेगाने. जेव्हा मुख्य फॉलिकल सुमारे १८–२० मिमी व्यासाचा होतो, तेव्हा त्यातील अंडे परिपक्व आणि ओव्हुलेशन किंवा रिट्रीव्हलसाठी तयार मानले जाते. दुसरे, एंडोमेट्रियल असेसमेंट (endometrial assessment): उसी स्कॅनमध्ये गर्भाशयाच्या अस्तराची जाडी आणि नमुना (रचना) मोजला जातो. अस्तर योग्य प्रकारे जाड होणे — ट्रिपल-लेअर पॅटर्नसह ८ मिमी किंवा त्याहून अधिक जाडीकडे जाणे — हे दर्शवते की गर्भाशय फलित अंड्याचे स्वागत करण्यासाठी योग्य प्रकारे तयार होत आहे. जर अस्तर अपेक्षेपेक्षा पातळ असेल, तर टीम अतिरिक्त औषधोपचार किंवा एंडोमेट्रियल सपोर्टबद्दल चर्चा करू शकते. उत्तेजित सायकल्समध्ये, विशेषतः इंजेक्टेबल गोनाडोट्रॉपिनचा वापर करताना, फॉलिकलच्या वाढीचा हार्मोनल प्रतिसाद मोजण्यासाठी अल्ट्रासाऊंडसोबत रक्तातील इस्ट्रॅडिओल (E2) पातळी देखील मोजली जाऊ शकते.
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंगची गरज कोणत्या उपचार सायकल्समध्ये असते आणि ते प्रत्येकामध्ये काय ठरवते?
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंगचा वापर वेगवेगळ्या उपचारांमध्ये केला जातो, परंतु प्रत्येकामध्ये त्याची भूमिका वेगळी असते. ओव्हुलेशन इंडक्शन सायकलमध्ये — जिथे अंडाशयांना फॉलिकल्स विकसित करण्यासाठी प्रवृत्त करण्यासाठी लेट्रोझोल, क्लोमिफेन किंवा इंजेक्टेबल गोनाडोट्रॉपिन सारखी औषधे दिली जातात — मॉनिटरिंगमुळे औषध योग्य काम करत असल्याची खात्री होते आणि प्रतिसाद खूप कमी किंवा जास्त असल्यास डोस बदलण्याची परवानगी मिळते. हे ट्रिगर इंजेक्शन (hCG) देण्याची योग्य वेळ देखील निश्चित करते, जे सुमारे ३६-३८ तासांनंतर अंतिम अंडी परिपक्वता आणि ओव्हुलेशनला कारणीभूत ठरते, जेणेकरून शारीरिक संबंध किंवा आययूआयची वेळ फर्टिलिटी विंडोशी अचूकपणे जुळवता येईल. आययूआय (intrauterine insemination) सायकलमध्ये, फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग याच उद्देशासाठी वापरले जाते — फॉलिकल वाढीची खात्री करणे आणि अचूक वेळेला ट्रिगर देणे जेणेकरून ओव्हुलेशनच्या वेळीच वीर्य गर्भाशयात सोडले जाईल. आयव्हीएफ (IVF) उत्तेजन सायकलमध्ये, मॉनिटरिंग अधिक मोठी भूमिका बजावते: येथे उद्देश एकाच वेळी अनेक फॉलिकल्स विकसित करणे हा असल्याने, उत्तेजन टप्प्यात दर २-३ दिवसांनी स्कॅन केले जातात. यामुळे क्लिनिकल टीमला दोन्ही अंडाशयातील वैयक्तिक फॉलिकल्सचा आकार ट्रॅक करणे, गोनाडोट्रॉपिनचा डोस रिअल-टाइममध्ये समायोजित करणे, खूप वेगाने किंवा हळू वाढणारे फॉलिकल्स ओळखणे आणि ट्रिगर शॉटची वेळ अशा प्रकारे ठरवणे शक्य होते जेणेकरून प्रोटोकॉलनुसार ३४-३६ तासांनंतर एग रिट्रीव्हल करता येईल. ओव्हुलेशन उत्तेजित करणारी औषधे न घेता केवळ फर्टिलिटी विंडो अचूकपणे जाणून येऊ इच्छिणाऱ्या जोडप्यांसाठी नैसर्गिक सायकल्समध्येही फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग उपयुक्त ठरते.
सायकलमध्ये सामान्य मॉनिटरिंग स्कॅन वेळापत्रक कसे असते?
हे वेळापत्रक सायकलचा प्रकार आणि वैयक्तिक प्रतिसादानुसार बदलू शकते, परंतु सामान्यतः त्याची रचना निश्चित असते. सायकलच्या सुरुवातीला — साधारणपणे डे २ किंवा ३ वर — एक बेसलाइन स्कॅन केला जातो, ज्याचा उद्देश अंडाशये विश्रांतीच्या स्थितीत आहेत, आधीच्या सायकलमधील कोणतीही सिस्ट शिल्लक नाही याची खात्री करणे आणि सुरुवातीचा अँट्रल फॉलिकल काउंट तपासणे हा असतो. या स्कॅननंतर औषधे सुरू करणे सुरक्षित आहे की नाही हे ठरवले जाते. यानंतरचे मॉनिटरिंग स्कॅन सुमारे डे १०–१२ च्या दरम्यान सुरू होतात, जेव्हा उत्तेजित सायकलमध्ये फॉलिकल्स प्रगती दर्शवण्यासाठी योग्य आकाराचे होण्याची अपेक्षा असते. त्या दिवसापासून, फॉलिकल्स परिपक्वतेच्या जवळ येतील तसे स्कॅन साधारणपणे दर २-३ दिवसांनी केले जातात आणि स्कॅनमधील अंतर कमी केले जाते. जेव्हा मुख्य फॉलिकल सुमारे १८–२० मिमी आकाराचा होतो, तेव्हा ट्रिगर देण्याचा निर्णय घेतला जातो. ओव्हुलेशन इंडक्शन आणि आययूआय सायकल्समध्ये स्कॅन्सची संख्या साधारणपणे असते; आयव्हीएफ उत्तेजन सायकल्समध्ये अनेक फॉलिकल्स एकाच वेळी वाढवायचे असल्याने अधिक स्कॅन्सची गरज भासते. क्लिनिकल टीम स्कॅनच्या दिवशीच अहवालाची पुनरावलोकन करून पुढील पाऊल सुचवते.
मॉनिटरिंगचा निकाल औषधांचे डोस आणि सायकलच्या निर्णयांवर कसा प्रभाव पाडतो?
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंगचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे स्कॅन्सच्या दरम्यान मिळणारा डेटा क्लिनिकल टीमला महत्त्वाचे निर्णय घेण्यास मदत करतो. जर फॉलिकल्सची वाढ अपेक्षेपेक्षा हळू होत असेल, तर प्रतिसाद वाढवण्यासाठी गोनाडोट्रॉपिनचा डोस वाढवला जाऊ शकतो. जर फॉलिकल्स खूप वेगाने वाढत असतील किंवा एकाच वेळी खूप जास्त फॉलिकल्स विकसित होत असतील, तर डोस कमी केला जाऊ शकतो — किंवा, जर ओव्हेरियन हायपरस्टिम्युलेशन सिंड्रोम (OHSS) या मल्टिपल प्रेग्नन्सीचा (अनेक गर्भ राहणे) धोका जास्त असेल, तर ट्रिगर देण्यापूर्वी सायकल थांबवली जाऊ शकते किंवा बदलली जाऊ शकते. OHSS हा उत्तेजनाला मिळालेला अति-प्रतिसाद आहे ज्यामध्ये अंडाशय खूप मोठे होतात आणि पोटात पाणी जमा होऊ शकते; पीसीओएस (PCOS) किंवा उच्च अँट्रल फॉलिकल संख्या असलेल्या महिलांमध्ये हा धोका जास्त असतो आणि मॉनिटरिंगमुळे हा धोका वेळेत ओळखता येतो. याउलट, पुरेसे औषध देऊनही खूप कमी किंवा संथ फॉलिकल प्रतिसाद (poor response) दिसत असल्यास, सायकल पुढे न्यायची, प्रोटोकॉल बदलायचा की थांबवायचा यावर टीम योग्य निर्णय घेऊ शकते. आयव्हीएफ (IVF) सायकल्समध्ये, स्कॅन्सचे परिणाम आणि इस्ट्रॅडिओल पातळी यांच्या एकत्रित माहितीनुसार ट्रिगरची वेळ अशा प्रकारे ठरवली जाते की एग रिट्रीव्हल बरोबर ३४-३६ तासांनंतर केले जाईल, जेणेकरून अधिक परिपक्व अंडी गोळा करता येतील. औषधांमधील बदल आणि सायकलचे निर्णय कॅलेंडरनुसार नाही, तर तुमच्या स्कॅनच्या रिअल डेटावर आधारित असतात.
स्कॅन नेमका कसा असतो? काही त्रास होतो का?
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग स्कॅनसाठी ट्रान्सव्हजाइनल अल्ट्रासाऊंड (TVS) वापरला जातो. यामध्ये एक पातळ स्कॅन प्रोब योनिमार्गात हळूवारपणे सोडली जाते; स्क्रीनवर अंडाशय आणि गर्भाशय लगेच दिसू लागतात. अंडाशयांचे बारकाईने निरीक्षण करण्यासाठी पोटावरून केल्या जाणाऱ्या स्कॅनच्या तुलनेत टीव्हीएस खूप अधिक स्पष्ट चित्र देतो. या स्कॅनसाठी ॲनेस्थेशिया किंवा गुंगी देण्याची गरज नसते. बहुतांश महिलांना यामध्ये केवळ सौम्य दाब जाणवतो, तीव्र वेदना सामान्यतः होत नाहीत. पोटावरून केल्या जाणाऱ्या स्कॅनप्रमाणे यासाठी लघवी रोखून धरण्याची (फुल ब्लॅडर) गरज नसते, उलट लघवी करून मूत्राशय रिकामे किंवा कमीत कमी भरलेले असणे आवश्यक आहे. स्कॅन प्रक्रियेसाठी सुमारे ५–१० मिनिटे लागतात. निकालांचे पुनरावलोकन Dr. Shweta Agarwal तुमच्यासोबत करतात आणि त्याच दिवशी पुढील उपचारांबद्दल सल्ला दिला जातो. जर तुम्हाला आधी कधी ओटीपोटात तीव्र वेदना किंवा संवेदनशीलता जाणवली असेल, तर स्कॅन सुरू करण्यापूर्वी टीमला याची कल्पना द्या जेणेकरून तुमची काळजी घेतली जाईल.
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग काय करत नाही? (महत्त्वाच्या मर्यादा)
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग हे सायकलची वेळ ठरवण्याचे आणि औषधांच्या प्रतिसादावर देखरेख ठेवण्याचे साधन आहे. हे ओव्हेरियन रिझर्व्ह (ovarian reserve) मूल्यांकन नाही, म्हणजेच ते तुमच्या अंडाशयातील एकूण अंड्यांची संख्या किंवा दीर्घकालीन प्रजनन क्षमता सांगू शकत नाही. जर तुम्हाला तुमच्या ओव्हेरियन रिझर्व्हबद्दल जाणून घ्यायचे असेल, तर त्यासाठी AMH रक्त चाचणी आणि अँट्रल फॉलिकल काउंट मूल्यांकन केले जाते, जी सायकलच्या बाहेर केली जाणारी एक स्वतंत्र तपासणी आहे. फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग तुम्हाला केवळ सध्याच्या सायकलमध्ये वाढणाऱ्या फॉलिकल्सची माहिती देते, भविष्यातील सायकल्समध्ये किती अंडी मिळतील हे ते सांगू शकत नाही. तसेच, फॉलिक्युलर मॉनिटरिंग ही प्रेग्नन्सी टेस्ट नाही; ते केवळ अंडी वाढल्याची आणि ओव्हुलेशन झाल्याची खात्री देते, गर्भधारणा झाली की नाही हे सांगत नाही. तुमच्या स्थितीनुसार योग्य उपचार आणि योग्य मॉनिटरिंग ठरवण्यासाठी उपचारांपूर्वी संपूर्ण फर्टिलिटी असेसमेंट करणे आवश्यक आहे.
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंगसाठी किती खर्च येतो?
फॉलिक्युलर मॉनिटरिंगचा खर्च सायकलमध्ये लागणाऱ्या स्कॅन्सच्या संख्येवर, अल्ट्रासाऊंडसोबत रक्ताच्या चाचण्या (जसे की इस्ट्रॅडिओल) केल्या आहेत की नाही यावर आणि उपचाराच्या प्रकारावर अवलंबून असतो. स्कॅन सुरू करण्यापूर्वी मॉनिटरिंगचा अंदाजे लेखी खर्च दिला जातो. अंतिम खर्च वैयक्तिक क्लिनिकल तपासणीवर अवलंबून असतो. एकूण सायकलचा खर्च आणि ईएमआय पर्यायांबद्दल जाणून घेण्यासाठी खर्च आणि ईएमआय पहा.